Des Johann Amos Comenius Entwurf der nach dem Gottlichen Lichte umgestalteten Naturkunde = Joh. A. Comenii Physicae ad lumen divinum reformatae synopsis ... / herausgegeben, ubersetzt und erlautert von Joseph Reber.
- Comenius, Johann Amos, 1592-1670.
- Date:
- 1896
Licence: Public Domain Mark
Credit: Des Johann Amos Comenius Entwurf der nach dem Gottlichen Lichte umgestalteten Naturkunde = Joh. A. Comenii Physicae ad lumen divinum reformatae synopsis ... / herausgegeben, ubersetzt und erlautert von Joseph Reber. Source: Wellcome Collection.
27/644 (page 23)
![bic avü^c SBcbcutiini] uuil)v,viiictjiticii, bic bev SBcijviff forma bii, ju ©egcortcl f)cva6 in bev ^^fjilofopljie f)attc. 2tbcv aiicf) int Novura Organum bc§ 3^acüii, immciitlicfj im siucitcn 33iirfjc, fiiibct fiel) \o fjniifig bcr 33c9riff forma. Vaix, lucim bicfcr 33cgviff vid)tig flcfafjt luivb, bnim ift c§ öer= ftmiblid), baj3 35rtCon lüic 6omcuiu§ Don einer forma calidi ober forma caloris Hu-ecfjcn fönnen. ©ennert fjat in bcm zitierten Scvf'e ein annjcB (bn!o neunte ft'apitct De formarura origine) über biefen ^Begriff gefdjrieben, ttn§ bcm eonicnin? öielfncfj fdjo^^fte. 93endjten§H)ert ift ©cnnertg 33e= nierfiing: „8enserunt nirairum saniores philosophi hactenus, formas rerum naturalium esse priiicipium divinum et immutabile et instrumentum ac quasi manum sapientissimi opificis ac creatoris Dei^ qui hanc efTicaciam bis suis instrumentis largitus est. Hub cm einer anbercn ©teile: „Forma nimirum rerum et anima seu semen, astrum, radix (bie brci legten SSejeidjnnngen finb ald^tjmiftifdj) est causa, ut materia, quae ex se nequit subsistere, sit aotu boc: est omnis rei perfectio et quidditas: est causa omnis raotionis in corpore: et breviter est quaedam divinae essentiae imago. 9(n ein ^oar ©teilen ibentifijiert ßomenin» biefen 33egriff forma in ^tatonifdjer Söcifc mit Idea; fo Addend. C. VI § 4, 100 er Oon bent Spiritus f^^ridjt: prout ipse a Creatore suo doctus est sigillumque certae formae (ceu impressae sibi Ideae) accipit. ITnb au einer auberen ©teile ber Addenda C. III § 14 fdjreibt er: Neque cogitandum ex se ipso forte materiam desumsisse Creatorem sicuti formas rerum seu Ideas sumsit. ®urdj bie ©toif'er uub 9?eu= )3ltttouifer ^attc ber pIntouifd)=ariftoteIifd)e 95egriff löea-eidog bie fo longe bancrube Umgcftnltung erfahren, er mirb §um löyog Tclaaxiy.dg, gum uvevjiia (Spiritus) rckaozi-AUV, gUni Spiritus formarum plasmator, luic if)n (Someniug au mehreren ©teilen nennt, bcr am ©toffe (materia) feine fdjijpferifdj bilbenbc Straft ünfsert. 53oIIenbg für bie (ärflärung bcr ©d)öp= fungen auf bem ©ebiete ber 9?atur ift ber Spiritus in feiner 51llgemciu= 1) dt al§ SCrnger olter formae uucntbe^rlidj. Hub luäljrenb bei SlriftotcIcS ber ©toff [vh]) mxb bie bcgrifflidjc ©eftaltung (sldog) gegenüber geftellt merben, finb feit ben ©toiferu materia auf ber einen ©citc uub, gleidjfam jur bcgrifflidjcn 33ilbnng auf ber anbercn ©eite Spiritus {nvevf.ia} im 33uube mit bcr SDärme (lux = ignis) bie ^^rinji^iien beg ®afein^> ber 2) iuge, iüc§l}alb bei SomeuiuS biefe brei ^^rinjipien an erfte ©teile gerüfft finb. ®urcf) bie geftljattung be§ 58egriffe§ forma (= eldog) ift nud^ bie rid)tige (Srfaffung be§ ariftDteIifd)en 93egriffeg figura {z=oxJUia), coufiguratio (=^GXf]f.iario/.i()g) mi)glid). (Someniu^i fpridjt hierüber Cap. IV Apbor. XXIX: „superest qualitas, quae duplici sensu percipitur tactu et visu, nempe figura, quä corpus aliud rotundum est, aliud oblongum, aliud quadratum etc. Figura ift ^ier bie 35eäeid)nung für baa ariftotelifdie oyjjfta, beffeu Birten Slriftotclce. an mel}rcreu ©teilen angibt, fo namcuttiri) Physica 1. I. Uap. 4 oyjj/iiccTog [ykvi]) ywvia, svdv, nsQupeQsg. 9luri) bei 93acon fpielcu gerabe bicfe schematismi eine bebcutenbc 9\'olIe, meil er bereu (Srfeinitni^ in iljrcm Seftanbe uub in il)rer 2tnberung (metasche- matismi) alig eine ^jauptaufgabc bcr ü>7aturbcobadjtnng, ber erad)tet.](https://iiif.wellcomecollection.org/image/b21782386_0027.jp2/full/800%2C/0/default.jpg)